درسنامه آموزشی جامعه شناسی (1) کلاس دهم انسانی و معارف
درس 11: تحولات هویتی جهان اجتماعی
هویت جهان اجتماعی چیست؟
دانستید هویت اجتماعی افراد، محصول عضویت گروهی آنهاست؛ مانند اینکه شهری، روستایی و عشایری بودن شما نتیجة عضویت در یک شهر، روستا یا ایل است. جهان اجتماعی نیز هویت خاصّی دارد. منظور از هویت جهان اجتماعی چیست و چه تفاوتی با هویت اجتماعی افراد دارد؟
هویت فرهنگی جهان اجتماعی براساس عقاید و ارزشهای اجتماعی آن شکل میگیرد. این هویت هنگامی محقق میشود که در میان مردم، عقاید و ارزشهای مشترکی پدید آید. یعنی هرگاه نوعی از عقاید و ارزشها از سوی افراد پذیرفته و به رسمیت شناخته شود، هویت فرهنگی جهان اجتماعی پدید میآید.
هویت فرهنگی جهان اجتماعی، پدیدهای گستردهتر از هویت اجتماعی افراد است. هویت اجتماعی افراد در پرتو هویت فرهنگی جهان اجتماعی شکل میگیرد. هویت فرهنگی جهان اجتماعی، فرصت شکل گیری هویتهای اجتماعیِ خانوادگی، شغلی و… متناسب با خود را پدید میآورد و در برابر انواع هویتهای اجتماعی که با عقاید و ارزشهای آن ناسازگار است، مقاومت میکند. هویت فرهنگی تا زمانی که عقاید و ارزشهای مربوط به آن مورد پذیرش اعضای جهان اجتماعی و برای آنها مهم باشد، دوام میآورد. هرگاه عقاید و ارزشها اهمیت و اعتبار خود را نزد اعضای جهان اجتماعی از دست بدهند، دوام هویت فرهنگی با چالشهایی مواجه میشود.
تأمّل کنید (صفحهٔ 94 کتاب درسی)
هویت فرهنگی جهان اجتماعی چه رابطهای با هویت اجتماعی افراد دارد؟ آیا این دو میتوانند مستقل از یکدیگر وجود داشته باشند؟ برای پاسخ، از نمونهٔ زیر کمک بگیرید.
هر خانواده، یک گروه اجتماعی است. هویت خانوادگی ما، بخشی از هویت اجتماعی ما و نتیجهٔ عضویت در یک خانواده است. در هر جهان اجتماعی به هر شکل از زندگی خانواده نمیگویند، بلکه تنها شکلی از زندگی که براساس عقاید، ارز شها و هنجارهای نهاد خانواده باشد، پذیرفته میشود. در مقابل، نهاد خانواده نیز تا زمانی دوام میآورد که گروههای خانوادگی، عقاید، ارز شها، هنجارها و نمادهای آن را بپذیرند و براساس آن عمل کنند. اکنون شما دربارهٔ رابطهٔ میان جهان اجتماعی و نهادهای آن فکر کنید.
هویت خانوادگی افراد $\leftrightarrow $ خانوادهها $\leftrightarrow $ نهاد خانواده $\leftrightarrow $ هویت فرهنگی جهان اجتماعی
هویت اجتماعی افراد نمیتواند مستقل از هویت فرهنگی جهان اجتماعی باشد. میدانیم جهان اجتماعی مجموعهای از پدیدههای اجتماعی است که بر اثر کششهای آگاهانه و اختیاری افراد ایجاد شده است؛ بنابراین تعامل بین نهادها و افراد، استقلال آنها را از بین میبرد و تعامل دوسویه آنها را به هم وابسته میکند. هویت فرهنگی، نهادهای اجتماعی را تعریف میکند و نهاد اجتماعی درصدد رفع نیاز پدیدههای اجتماعی بر میآید که این پدیدهها حاصل کنش افراد جامعه هستند.
بدیهی است با تغییر نیازها، کارکرد پدیدهها تغییر کرده و تغییر نهاد موجب تغییرات درونی در هویت فرهنگی میشود که بازتاب آن تغییر در نهادها خواهد بود.
فرایند تحولات هویتی جهان اجتماعی چگونه است؟
در فصل اول با دو نوع تغییر در جهان اجتماعی آشنا شدید. آیا آنها را به یاد میآورید؟ برخی تغییرات از نوع تغییراتی است که درون یک جهان اجتماعی رخ میدهد ولی برخی تغییرات، یک جهان اجتماعی را به جهان اجتماعی دیگری تبدیل میکند. به این گونه تغییرات اساسی در جهان اجتماعی که هویت جهان اجتماعی را متحول میکند، تحول فرهنگیمیگویند. به نظر شما جهان اجتماعی چگونه دچار تحولات فرهنگی میشود؟
گاهی تعارض فرهنگی یا همان شیوۀ زندگی ناسازگار با عقاید و ارزشهای یک جهان اجتماعی تداوم مییابد و جهان اجتماعی نمیتواند کنشهای اجتماعی را براساس فرهنگ خود سامان دهد. این وضعیت میتواند به «تزلزل فرهنگی» منجر شود.
تزلزل فرهنگی هنگامی رخ میدهد که عقاید، آرمانها و ارزشهایی که هویت فرهنگی جهان اجتماعی را میسازند، مورد تردید قرار گیرند و ثبات و استقرار خود را در زندگی مردم از دست بدهند. به عبارت دیگر، ناسازگاری اغلب از سطح رفتارها و هنجارها آغاز میشود و به سطوح عمیقتر یعنی عقاید و ارزشها میرسد.
تزلزل فرهنگی میتواند به «بحران هویت» منجر شود. بحران هویت فرهنگی در جایی بهوجود میآید که جهان اجتماعی، توان حفظ و دفاع از عقاید و ارزشهای اجتماعی خود را نداشته باشد.
اگر در یک جهان اجتماعی بحران هویت پدید آید، راه برای دگرگونی هویت فرهنگی آن جهان اجتماعی باز میشود. در آن صورت تغییرات اجتماعی از محدودۀ تغییرات درون جهان اجتماعی فراتر میروند و به صورت تحولات فرهنگی در میآیند و جهان اجتماعی به جهان اجتماعی دیگری تبدیل میشود.
تحولات فرهنگی میتواند مثبت یا منفی باشد. آیا راهی برای تشخیص و ارزیابی اینگونه تحولات وجود دارد؟
اگر فرهنگی که گرفتار تزلزل، بحران و تحول میشود، فرهنگی باطل باشد و جهت تغییرات به سوی فرهنگ حق باشد، تحول فرهنگی مثبت است؛ اما اگر فرهنگی که اعتبار اجتماعی خود را از دست میدهد، فرهنگ حق باشد و جهت تغییرات به سوی فرهنگ باطل باشد، تحول فرهنگی منفی است. تحول جامعۀ جاهلی به جامعۀ نبوی، تحول فرهنگی مثبت و تحول جامعۀ نبوی به جامعۀ اموی، تحول فرهنگی منفی است.
با فرایند تحولات فرهنگی آشنا شدید. این پرسش مهم مطرح میشود که چرا این تحولات رخ میدهند و علل آن کداماند؟
علل تحولات فرهنگی به دو دستۀ درونی و بیرونی تقسیم میشوند. در این درس، از علل درونی تحولات فرهنگی سخن میگوییم.
علل درونی یا به ابداعات و نوآوریهای مثبت و منفیِ افراد و اعضای جهان اجتماعی مربوط میشود که در درس قبل از آن سخن گفتیم، یا به کاستیها و بن بستهای موجود در هویت فرهنگی جهان اجتماعی باز میگردد.
اگر یک جهان اجتماعی با کاستیها و بن بستهای درونی مواجه شود، گرفتار کهولت و مرگ میشود. مرگ یک جهان اجتماعی هنگامی رخ میدهد که با وجود به کارگیری تمامی ظرفیتهای خود، از پاسخگویی به نیازهای طبیعی و جسمانی یا فطری و معنوی انسانها باز میماند. دربارۀ جهانهای اجتماعی که فرهنگ دنیاگریز دارند، چه میدانید؟
|
|
جهان اجتماعی که متناسب با نیازهای معنوی و روحی افراد عمل نکند، به پرسشهای آنها دربارۀ معنای زندگی و مرگ پاسخ ندهد، از این پرسشها غفلت کند یا به پوچ انگاری برسد؛ نشاط زندگی را از دست میدهد و با انواع مختلف آسیبها مانند یأس، ناامیدی و خودکشی افراد روبه رو میشود.
کاستی و خلأ معنوی، دانشمندان و متفکران اجتماعی را به بازاندیشی دربارۀ بنیانهای عقیدتی و ارزشی جهان اجتماعی فرا میخواند و آنها را برای عبور از مرزهای هویت فرهنگیِ آن تشویق میکند.
تحلیل کنید (صفحهٔ 98 کتاب درسی)
با هویت اجتماعی افراد و هویت فرهنگی جهان اجتماعی آشنا شدید. آیا هر نوع بحران هویت اجتماعی، به بحران هویت فرهنگی منجر میشود؟ در چه صورتی بحران هویت در سطح افراد، به بحران هویت در سطح جهان اجتماعی میانجامد؟ مثلا ممکن است در ایران برخی افراد یا خانوادهها دچار بحران هویت باشند؛ ولی نهاد خانواده دچار بحران هویت نباشد. در چه صورتی بحران هویت افراد و خانوادهها به بحران هویت در نهاد خانواده منجر میشود؟
این تحلیل را میتوان دربارهٰ گروههای دیگر اجتماعی مانند گروههای تحصیلی، شغلی، ورزشی و… نیز به کار گرفت.
هر بحران هویت اجتماعی در سطح فردی، لزوماً به بحران هویت فرهنگی در سطح جامعه نمیانجامد. بحران هویت در افراد و خانوادهها ممکن است ناشی از تغییرات فردی یا فرهنگی باشد که بهطور موقت با هویت فرهنگی جهان اجتماعی در تعارض است. اما زمانی که این بحرانهای فردی و خانوادگی بهطور گسترده در جامعه گسترش یابند و ارزشها و هنجارهای فرهنگی اجتماعی مورد پذیرش عمومی قرار نگیرند، منجر به بحران هویت در نهادهای اجتماعی مانند خانواده، گروههای شغلی، تحصیلی و ورزشی میشود. این بحران در صورتی بهوجود میآید که نهادهای اجتماعی نتوانند از عقاید و ارزشهای مشترک خود دفاع کنند و این هویتهای اجتماعی به چالش کشیده شوند.
مفاهیم اساسی (صفحهٔ 99 کتاب درسی)
هویت فرهنگی جهان اجتماعی، تزلزل فرهنگی، بحران هویت، تحول فرهنگی مثبت، تحول فرهنگی منفی، علل درونی تحول فرهنگی، کهولت جهان اجتماعی و دوران پسامدرن.
خلاصه کنید (صفحهٔ 99 کتاب درسی)
- هویت فرهنگی جامعه گستردهتر از هویت اجتماعی افراد است.
- هویت فرهنگی جهان اجتماعی، فرصت شکل گیری هویتهای اجتماعی متناسب خود را پدید میآورد.
- تحول فرهنگی، تغییرات اساسی در جهان اجتماعی است که هویت فرهنگی را متحول میسازد.
- تزلزل فرهنگی، نشان دهندهٔ ناتوانی جهان اجتماعی در سامان دادن به کنشهای اجتماعی است.
- بحران هویت، نشان دهندهٔ ناتوانی جهان اجتماعی در حفظ و دفاع از عقاید و ارزشهای اجتماعی است.
- یکی از علل درونی تحولات فرهنگی، بنبستهای موجود در هویت فرهنگی جهان اجتماعی موجود است.
- اگر جهان اجتماعی متناسب با نیازهای معنوی افراد عمل نکند، یأس، ناامیدی و خودکشی را در جامعه گسترش میدهد.
آنچه از این درس آموختیم (صفحهٔ 99 کتاب درسی)
از این درس آموختیم که هویت اجتماعی افراد تحت تأثیر عضویت آنها در گروههای مختلف اجتماعی است، مانند هویت خانوادگی، شغلی و تحصیلی. هویت فرهنگی جهان اجتماعی از عقاید، ارزشها و هنجارهای مشترک افراد آن جامعه تشکیل میشود و این هویت به شکلگیری هویتهای اجتماعی مختلف کمک میکند. تحول فرهنگی، تغییرات اساسی در جهان اجتماعی است که میتواند منجر به تحول هویت فرهنگی شود و در برخی موارد این تحولات به تزلزل فرهنگی و بحران هویت منجر میشود. همچنین، علل تحولات فرهنگی میتوانند درونی یا بیرونی باشند، و در صورتی که جهان اجتماعی نتواند به نیازهای معنوی افراد پاسخ دهد، آسیبهای اجتماعی نظیر یأس و ناامیدی گسترش مییابد.